Во 1989 година, на врвот од своето работење, индустрискиот гигант „Црвена застава“ имал дури 53.357 вработени.
Истата година, од сопственото производство и во соработка со други фабрики биле произведени 223.565 возила.
Само неколку децении подоцна, сликата била сосема поинаква. Кога во 2016 година бил отворен стечајот на „Застава автомобили“, во компанијата останале само тројца вработени.
Иако овие бројки не се директно споредливи, бидејќи првата се однесува на целиот индустриски комбинат, а втората на автомобилската компанија што останала по неговото распаѓање, тие најдобро ги отсликуваат размерите на промените.
Фабриката што ја моторизираше Југославија
За многу генерации во поранешна Југославија, автомобилите на „Застава“ биле симбол на секојдневниот живот.
Популарното „фиќо“, „стојадинот“, „југото“ и подоцна „флоридата“ биле меѓу најпрепознатливите автомобили на југословенските патишта.
Но „Црвена застава“ не била само фабрика за автомобили во Крагуевац.
Станувало збор за огромен индустриски систем со производствени капацитети низ Југославија и развиена мрежа на добавувачи во која биле вклучени стотици претпријатија.
Токму оваа поврзаност со останатите делови од југословенската економија ја направила „Застава“ еден од најзначајните индустриски гиганти во тогашната држава.
„Југото“ стигна дури до Америка
Еден од најамбициозните потези на компанијата бил пробивот на американскиот пазар.
Во 1985 година започнал извозот на „југо“ во Соединетите Американски Држави, каде што автомобилот бил претставен како евтина и достапна алтернатива на поскапите модели.
Иако подоцна станал предмет на бројни шеги и критики, „југото“ успеало да привлече внимание на еден од најконкурентните автомобилски пазари во светот.
Во рекордната 1989 година биле произведени повеќе од 118.000 примероци од овој модел.
Тоа бил период кога „Застава“ сè уште имала големи производствени капацитети, развиена продажна мрежа и амбиции за понатамошно ширење.
Распадот на Југославија го означи почетокот на крајот
Со распадот на Југославија во почетокот на деведесеттите години, започнале и сериозните проблеми за „Застава“.
Компанијата изгубила значителен дел од своите традиционални пазари, но и дел од добавувачите со кои соработувала со децении.
Дополнителен удар биле санкциите на Обединетите нации воведени во 1992 година, кои значително го ограничиле пристапот до странските пазари.
Ситуацијата дополнително се влошила во 1999 година, кога за време на бомбардирањето на НАТО биле тешко оштетени повеќе фабрички погони во Крагуевац.
Меѓу уништените капацитети била и монтажната линија за производство на „југо“.
Иако производството продолжило, фабриката никогаш не успеала да се врати на некогашното ниво.
По 2000 година, годишното производство се движело околу 10.000 возила, што било само мал дел од бројките постигнати во најуспешниот период.
„Фиат“ пристигна, но „Застава“ не беше спасена
Во 2008 година Србија и италијанскиот автомобилски производител „Фиат“ потпишале договор за заедничко вложување, со што започнала нова фаза во автомобилската индустрија во Крагуевац.
Истата година било прекинато производството на старите модели на „Застава“, со што завршила една долга индустриска ера.
Дел од недвижностите и производствената опрема биле пренесени во новата компанија како дел од вложувањето на Србија.
Сепак, долговите останале во „Застава автомобили“, која продолжила да се соочува со сериозни финансиски проблеми.
Во 2016 година судот отворил стечајна постапка поради презадолженост и трајна неспособност за плаќање.
Постапката продолжила и во следните години, а службената евиденција содржи извештаи поврзани со стечајот и во 2026 година.
Што се произведува денес во фабриката во Крагуевац?
Иако „Застава“ повеќе не постои како производител на легендарните југословенски автомобили, производството на возила во Крагуевац не запрело.
Во модернизираниот фабрички комплекс во 2012 година започнало производството на моделот „Фиат 500Л“.
Со понатамошните промени во автомобилската индустрија, фабриката станала дел од производствената мрежа на автомобилската групација „Стелантис“.
Во 2026 година во Крагуевац се произведуваат моделите „Фиат гранде панда“ и „Ситроен Ц3“.
Тоа значи дека градот и понатаму има значајна улога во автомобилската индустрија, иако некогашниот индустриски систем повеќе не постои во истата форма.
Името „Застава“ сè уште го носат одредени компании во Крагуевац, меѓу кои и „Застава оружје“, но тие не се истата автомобилска компанија што ги произведуваше „југото“, „фиќото“ и „стојадинот“.
Од индустриски гигант до дел од историјата
Приказната за „Застава“ покажува колку брзо може да се промени судбината на еден индустриски гигант.
Компанијата што некогаш вработувала десетици илјади луѓе и извезувала автомобили дури и во Америка не успеала да ги надмине последиците од распадот на заедничкиот пазар, санкциите, воените разурнувања и финансиските проблеми.
Денес, автомобилите на „Застава“ остануваат препознатлив симбол на едно минато време, додека производствените погони во Крагуевац продолжуваат да функционираат под нови сопственици и со сосема поинакви модели.