Истражувањето на Finance Think покажува дека неформалната економија не се сведува само на лица кои работат без договор и без пријава. Таа опфаќа и ситуации во кои работниот однос е формално регулиран, но вистинскиот износ на заработката не е целосно пријавен.
Токму затоа, истражувачите прават разлика меѓу целосно непријавената работа и нецелосно пријавените приходи, бидејќи овие појави бараат различни мерки за нивно намалување.
Најмногу неформални работници има во земјоделството
Според анализата, најголемата концентрација на неформално вработени лица е во земјоделството.
Од вкупниот број неформални работници, околу 51% се ангажирани во овој сектор, при што значителен дел се неплатени членови на семејства кои учествуваат во земјоделското производство.
Следува градежништвото, каде што се концентрирани околу 16% од неформалните работници, додека во трговијата на големо и мало нивното учество изнесува приближно 10%.
Помала застапеност е забележана во сместувачките капацитети, административните и помошните дејности и другите услужни активности.
Истражувањето покажува дека неформално ангажираните лица најчесто работат во мали деловни субјекти, се самовработени или помагаат во семејни бизниси без формално регулиран работен однос.
Меѓу нив почесто се застапени мажи со пониско образование, додека кај неплатените семејни работници поголемо е учеството на жените.
Околу 6% од вработените работат неформално надвор од категоријата неплатени семејни работници
Иако вкупната стапка на неформална вработеност изнесува 11,8%, истражувањето посочува дека значителен дел од овие лица се неплатени семејни работници, претежно во земјоделството.
Кога оваа категорија ќе се издвои, уделот на останатите неформално вработени се движи околу 6% од вкупниот број вработени.
Оваа разлика е важна бидејќи не секоја форма на неформална работа има исти карактеристики. Неплатената работа во семејно земјоделско стопанство се разликува од работата за плата без пријавување кај работодавач.
„Плата во плико“ – поголем проблем од целосно непријавената работа
Посебен дел од истражувањето е посветен на работниците кои се официјално вработени, но не ја добиваат целата заработка преку пријавена плата.
Оваа практика, позната како „плата во плико“, подразбира дел од примањата да се исплаќа во готовина, без соодветно евидентирање и пресметување на придонесите и даноците.
Според проценките на Finance Think, нецелосно пријавената работа претставува 21,1% од вкупниот трудов инпут, со проценета вредност од 69,7 милијарди денари во бруто додадената вредност.
Проценетата годишна загуба за јавните приходи по оваа основа изнесува околу 250 милиони евра.
Тоа значи дека дел од економската активност се реализира преку формално вработени лица, но не се одразува целосно во пријавените плати и уплатените јавни давачки.
Непријавени приходи има и во домаќинствата
Анализата го разгледува и нецелосното пријавување на приходите што ги остваруваат домаќинствата од различни извори.
Според проценките, вкупната вредност на непријавените приходи во оваа категорија достигнува приближно 158 милиони евра.
Истражувачите утврдиле дека постојат значителни разлики во зависност од видот на приходот. Кај приходите од вработување, проценетиот удел на непријавени средства изнесува 3,7%.
Овие податоци дополнително укажуваат дека неформалноста се појавува во различни облици, кои не можат да се опфатат со една единствена статистичка мерка.
Зошто е важно да се разликуваат формите на сивата економија?
Од Finance Think посочуваат дека во јавноста често се споменуваат проценки според кои сивата економија опфаќа меѓу 20% и 40% од економската активност.
Сепак, според истражувачите, ваквите општи проценки не се доволни за креирање ефикасни политики доколку не се утврди каде и на кој начин настанува непријавената активност.
Затоа анализата прави разлика меѓу работници без формално регулиран статус, вработени со делумно непријавена плата и домаќинства со нецелосно пријавени приходи.
Наодите покажуваат дека неформалното вработување и исплатата на непријавен дел од платата се два различни, но поврзани предизвици, со последици за работничките права, пензиското и здравственото осигурување и јавните финансии.