Сѐ повеќе луѓе што заминале на работа во странство се обидуваат да не ја прекинат врската со македонскиот пензиски систем. Некои си уплаќаат доброволно, други бараат начин преку фирма, трети проверуваат дали годините од странство еден ден ќе можат да им се признаат. Не затоа што веруваат дека пензијата ќе биде голема. Туку затоа што не сакаат на 65 години да останат со празна книшка и со прашање: „А што правев цел живот?“
Познавачи на пензискиот систем велат дека мотивот е јасен. Луѓето што работат надвор најчесто мислат краткорочно додека се млади. Плата, кирија, храна, рата за кредит, пари за дома. Но, по неколку години доаѓа друго прашање. Што со стажот?
„Проблемот не е само колку заработува човек денес, туку дали тие години труд ќе му значат нешто кога ќе дојде време за пензија“, велат економисти што ја следат оваа област.
Во Македонија, пензискиот систем се темели на задолжително пензиско и инвалидско осигурување, а правата што произлегуваат од него се старосна, инвалидска и семејна пензија, како и најнизок износ на пензија. Придонесот за задолжително пензиско и инвалидско осигурување изнесува 18,8 проценти, според објавените податоци на Министерството за финансии.
Но, кај луѓето што заминале надвор ситуацијата не е секогаш чиста. Еден работи легално во странска фирма и таму му тече стаж. Друг е сезонец, денес во Хрватска, утре во Словенија, задутре во Германија. Трет работи на црно. Четврт е самовработен или прима пари на рака. Тука почнуваат дупките.
„Најопасна е комбинацијата висока заработка без никаков стаж. Човек мисли дека победил затоа што зема кеш, ама ако тоа трае десет години, подоцна може скапо да го чини“, предупредуваат експерти.
Затоа дел од печалбарите избираат да си уплаќаат стаж дома. Не секогаш затоа што планираат да се вратат утре. Туку затоа што сакаат да имаат некаков осигурителен континуитет. За многумина тоа е и психолошка сигурност. Како да си оставаат врата отворена.
Во пракса, семејствата често се тие што ги туркаат работите. Родителите прашуваат во фонд, сопругата собира документи, братот проверува колку треба да се плати. Човекот што работи во странство најчесто нема време. Работи по 10 или 12 часа, понекогаш и викенд. А администрацијата не чека.
Познавачи велат дека најважно е работниците да не претпоставуваат, туку навреме да проверат што точно им се води како стаж. Фондот за пензиско и инвалидско осигурување овозможува увид во податоците од матичната евиденција, а преку електронските услуги осигурениците можат да ги проверуваат своите податоци.
„Многумина мислат дека ако некој им рекол дека им тече стаж, тоа е завршена работа. Не е. Стажот треба да се види на хартија или во систем“, велат познавачи.
Особено внимателни треба да бидат оние што работеле во повеќе земји. Кај нив пензиската приказна често станува мозаик. Малку стаж во Македонија, малку во Германија, неколку сезони во Хрватска, па пауза, па нова работа. На крај, сите тие години треба некако да се докажат.
Економистите објаснуваат дека проблемот не е само личен, туку и системски. Македонија со години губи работна сила. Дел од тие луѓе физички не се тука, ама финансиски сѐ уште се врзани со земјата. Праќаат пари, градат куќи, плаќаат сметки, купуваат станови. И, сѐ почесто, размислуваат за стаж.
„Печалбарот не е целосно заминат. Тој живее меѓу две држави. Работи таму, ама староста често си ја замислува тука“, велат аналитичарите.
Сепак, уплатата на стаж не треба да се гледа како магично решение. Таа има смисла само ако е правилно поставена, со чисти документи и со точна информација што се добива за уплатените пари. Во спротивно, човек може со години да плаќа, а подоцна да сфати дека нешто не било како што мислел.
Најдобриот совет од луѓето што ја познаваат материјата е едноставен: пред уплата, прво проверка. Колку стаж има досега, дали има прекини, дали странскиот стаж може да се земе предвид, колку години недостигаат и што значи секоја наредна уплата.
Зашто печалбарството носи пари, ама не секогаш носи сигурност. А староста, сакал човек или не, доаѓа без да праша каде си работел и колку си заработувал на рака. Тогаш се гледа што останало запишано.