Додека во Брисел се турка идеја патниците полесно да купуваат билети за меѓународни железнички линии, да споредуваат цени и да имаат поголема заштита ако доцни возот или се прекине патувањето, кај нас приказната уште почнува со истото прашање: има ли воз, кога тргнува и дали ќе стигне навреме?
За многу граѓани во Македонија возот одамна не е прв избор. Често не е ни втор. За некои е само спомен од студентски денови, од патување до Битола, Велес, Гевгелија или Кичево, со торба во рака, сендвич од дома и надеж дека нема да се заглави некаде по пат. За други е симбол на нешто што можело да биде добро, ама останало недовршено.
„Кај нас возот не е проблем затоа што луѓето не сакаат да патуваат со него. Проблем е што државата со години не им дала причина повторно да му веруваат“, велат познавачи на транспортот.
А токму железницата, според експертите, е една од најевтините и најпаметните алатки што една држава може да ги има ако сака поевтин превоз, помалку метеж на патиштата, помалку загадување и посилен товарен транспорт. Особено за мала земја како Македонија, каде растојанијата не се огромни, а голем дел од населението секојдневно се движи кон Скопје, Тетово, Велес, Куманово, Прилеп, Битола или Штип.
Но во теорија е едно, на терен е друго.
Економистите велат дека железницата не треба да се гледа само како јавна услуга што „троши пари“. Ако е функционална, таа може да враќа пари во економијата. Преку товарен транспорт, преку туризам, преку полесно движење на работници, преку поврзување на индустриските зони со пристаништа и соседни пазари. Возот не е само вагон со патници. Тој е дел од економска крвна слика.
„Секоја земја што сака поевтина логистика мора сериозно да ја третира железницата. Камионот е флексибилен, но за големи количини стока возот е поекономичен. Тоа е важно за извозниците, за фабриките, за земјоделските производители, за сите што се борат со трошоци“, објаснуваат економски аналитичари.
Кај нас, сепак, железницата со години се турка на страна. Патиштата се главната тема, автопатите се политичка приказна, автомобилот е секојдневна потреба, автобусите ја покриваат празнината. Возот остана некаде меѓу ветувања, стари композиции, доцнења и линии што не се доволно чести за да станат навика.
Познавачи на транспортот велат дека главниот проблем не е само во шините или вагоните. Проблемот е што системот не е поставен како услуга за човек што треба да стигне на работа, на факултет, на лекар, на викенд, на аеродром или во друг град. Ако патникот не може да се потпре на возот, тој нема да го користи. Едноставно е.
„Патникот не бара луксуз. Бара точен возен ред, чист вагон, билет што лесно се купува и чувство дека нема да остане заглавен. Ако тоа го нема, тој седнува во автомобил. И тука приказната завршува“, велат експертите.
Да речеме, човек од Велес што работи во Скопје би можел секој ден да патува со воз ако има редовни линии, точен возен ред, пристојни вагони и лесно купување билет. Наместо тоа, многумина седнуваат во автомобил или се стискаат во автобус. Плаќаат гориво, патарини, паркинг, губат време во сообраќај. И после се чудиме зошто Скопје е полно со возила од цела држава.
Слична е сликата и со туризмот. Македонија сака повеќе туристи, ама железничката понуда не ја користи како предност. Во земја каде има убави релации, планини, езера, вински региони, археолошки локалитети и мали градови со карактер, возот би можел да биде дел од туристичкото искуство. Не само превоз, туку приказна.
Замислете редовна, чиста и добро промовирана линија за викенд патувања. Скопје – Велес – Градско – Демир Капија. Или кон Битола. Или кон Гевгелија. Со јасен возен ред, онлајн билет, врска со локални превозници и туристички понуди. Не звучи како наука. Повеќе личи на нешто што одамна требало да биде направено.
„Туристите сакаат едноставност. Ако треба да прашуваат на шалтер, да не знаат дали има линија, да не можат да купат билет однапред и да немаат сигурна врска до дестинацијата, ќе изберат автобус, такси или изнајмен автомобил“, велат луѓе од туристичкиот сектор.
Во Европа токму тоа се обидуваат да го променат. Идејата е патувањето со воз да стане полесно за планирање, појасно за плаќање и побезбедно за патникот. Еден билет, повеќе превозници, подобри информации, помала мака ако нешто тргне наопаку. Кога системот е едноставен, луѓето полесно го користат.
Кај нас, пак, често и најосновната информација знае да биде проблем. Возниот ред не смее да биде загатка. Билетот не смее да биде авантура. Доцнењето не смее да биде нормална работа. А патникот не смее да се чувствува како да бара услуга од минатиот век.
Економистите предупредуваат дека слабата железница има и скриена цена. Повеќе камиони значат поголемо оптоварување на патиштата, повеќе трошоци за одржување, поголема потрошувачка на гориво, повеќе застои и поголемо загадување. Повеќе автомобили значат полни паркинзи, нервозни утрински колони и градови што се гушат во сообраќај.
„Кога железницата не функционира, трошокот не исчезнува. Само се префрла на друго место. На патиштата, на фирмите, на граѓаните, на воздухот што го дишеме“, велат економистите.
Проблемот не може да се реши со една прес-конференција, ниту со еден нов воз. Потребен е ред. Инвестиции во инфраструктура, подобро управување, реален возен ред, поврзување со автобуски линии, дигитални билети, јасна стратегија за товарен транспорт и сериозен однос кон патниците. Без тоа, секоја најава ќе изгледа убаво само на хартија.
Железницата не мора да биде конкурент на автомобилот во секоја ситуација. Но мора да биде вистинска опција. За студентот што оди дома за викенд. За работникот што патува секој ден. За туристот што сака да види повеќе од Скопје. За фирмата што сака поевтино да испрати стока. За државата што сака помалку гужви и поевтин транспорт.
Европа веќе сфати дека возот не е старомоден. Напротив, повторно станува важен. Кај нас уште се однесуваме како да е спореден лик во приказната за транспортот.
А можеше да биде главна линија. Барем на некои релации. Барем таму каде што луѓето секој ден губат време, пари и нерви. Возот не треба да се чека само на перон. Треба конечно да се врати во плановите.