Кога ќе се седне на кафе, не се зборува дали некој има дополнителна работа, туку што продава, колку оди и дали „се исплати“. Како да е прашање на опстанок, а не на избор.
Експертите за пазар на труд велат дека ова не е класична сива економија од стар ков. Ова е нова, фрагментирана форма на преживување.
Луѓе со редовна работа, со договори, со плата на сметка, паралелно „врзуваат крај со крај“ преку нешто свое.
Малку преку Фејсбук, малку преку пријатели, малку преку порака „ако ти треба, јави се“. Нема фирма, нема фактура, ама има движење. Има потреба.
„Кога основната плата не ги покрива ни основните трошоци, луѓето не размислуваат дали е системски исправно, туку дали ќе преживеат до крајот на месецот“, објаснуваат познавачи на социјалните текови.
Според нив, проблемот не е во тоа што луѓето продаваат на страна, туку што се чувствуваат принудени да го прават тоа. Инфлацијата, скапата храна, кириите што скокаат без објаснување, сметките што доаѓаат како ладен туш… сето тоа создава притисок кој не се решава со мотивациски говори.
На терен, сликата е уште појасна. Млади продаваат онлајн затоа што платата им завршува на десетти во месецот. Повозрасни „вртат“ стока бидејќи пензијата не стигнува ни за лекови. Родители бараат дополнителен приход за да не им кажат на децата дека „ова лето нема одмор“. И никој не го доживува тоа како бизнис со визија, туку како нужност. Ден за ден. Малку тука, малку таму.
Аналитичарите предупредуваат дека ваквата масовна појава е симптом, не причина. Кога системот не нуди стабилност, луѓето си создаваат сопствени мини-системи.
Неформални, кревки, зависни од алгоритми и расположение на купувачите. Денес оди, утре не. Денес има побарувачка, утре некој друг ќе продава истото поевтино. И така во круг.
„Ова не е претприемништво во класична смисла, туку економија на снаоѓање“, велат експерти за развој.
Разликата е суштинска. Претприемништвото гради, планира, инвестира. Снаоѓањето гаси пожар. Денес. Сега. Без гаранција за утре. И токму затоа луѓето се уморни, иако формално работат повеќе од кога било.
Парадоксот е што ваквиот начин на живеење полека станува норма. Ако не „шиткаш“ нешто, те гледаат чудно. Како да си пропуштил лекција. Како да не си доволно снаодлив. А ретко кој застанува да праша зошто воопшто сме дојдени до таму. Зошто нормална плата не е доволна за нормален живот. Зошто дополнителната работа е правило, а не исклучок.
Познавачите на општествените трендови велат дека најопасно е навикнувањето. Кога привременото станува трајно, кога импровизацијата се смета за стабилност. Тогаш системот нема притисок да се менува, бидејќи луѓето некако се снаоѓаат. И токму тоа „некако“ е најголемиот проблем. Бидејќи зад него стои замор, несигурност и чувство дека животот постојано е на пауза.
Па, дали без тоа веќе не се живее? Одговорот не е едноставен. Се живее, ама на краток здив. Се преживува, ама без чувство на сигурност.
И додека секој нешто „шитка“ на страна, вистинското прашање останува… до кога вака? И што после?