Работодавачите сè почесто признаваат дека спасот го гледаат во автоматизацијата и роботизацијата – процес кој веќе почна во дел од индустријата, но кој бара системска поддршка и визија.
„Сè уште некако се снаоѓаме со луѓе, ама тоа нема да трае долго. Ако не почнеме да ги заменуваме рутинските процеси со машини, ќе немаме кој да работи“, вели менаџер на една фабрика во скопската индустриска зона.
Дел од бизнисот се обидува да ги задржи младите со бонуси, флексибилно работно време и повисоки плати, но кога цела генерација гледа шанса во Германија, Италија или во Словенија – борбата станува нерамноправна.
Демографска зима – земјата останува без работоспособно население
Според податоците на Worldometers, населението на Македонија во 2025 година се проценува на околу 1,81 милион жители, со годишна стапка на промена од –0,51%. Вкупниот коефициент на плодност е само 1,5 деца по жена, што е значително под прагот од 2,1 – број потребен за стабилност на населението.
Според Државниот завод за статистика, процентот на лица над 65 години достигна 17,5% од населението, а работоспособната група (15–64 години) е околу 69%. Во 2002 година старото население било 10,6%, што значи дека за две децении уделот на постари лица се зголемил за речиси 70%.
Пописот од 2021 година покажа дека за 20 години земјата изгубила околу 9,2% од своето население, односно над 190.000 луѓе. Најголемиот дел од тоа се млади луѓе под 35 години кои се иселиле во земји од ЕУ.
Според демографите, доколку трендот продолжи, до 2050 година Македонија ќе има помалку од 1,5 милион жители, а уделот на пензионери ќе надмине 25%.
Животниот век продолжува да расте – просечно 74,5 години за мажи и 78,2 години за жени, што дополнително го оптоварува пензискиот фонд и го намалува односот меѓу активни и пензионирани граѓани.
Компаниите под притисок – машините како нови работници
Македонските компании веќе чувствуваат недостиг од работна сила. Дел од фабриките во металопреработувачката индустрија и текстилниот сектор воведоа роботизирани линии и автоматски магацини, што им овозможи да ги задржат обемите на производство без нови вработувања.
„Во 2020 година имавме 140 вработени, денес сме 90, но произведуваме исто количество. Автоматизацијата ни ги спаси рацете“, објаснува сопственик на фабрика за метални конструкции.
Глобално, индустриската автоматизација бележи огромен раст – според Market Data Forecast, светскиот пазар во 2024 година вреди 168 милијарди долари, и се очекува да порасне на 380 милијарди до 2033 година, со годишен раст од 8,9%.
Во Македонија, ИКТ секторот е еден од ретките што бележи континуиран раст – со пазарна вредност од околу 1 милијарда долари во 2022 година, каде 56% од приходите се од софтвер и ИТ услуги. Тоа покажува дека државата веќе има основа за дигитална трансформација, но ѝ недостига системска стратегија.
Решението – паметни инвестиции и нов модел на образование
Според универзитетските професори, земјата мора итно да почне со државна стратегија за автоматизација и роботизација на трудоинтензивните сектори, но и со поттикнување на нови, нискоработни бизниси – како дигитални услуги, е-трговија, обновливи извори на енергија и микропроизводство.
„Додека Германија и Полска воведуваат роботи во старечките домови и фабриките, ние сè уште се бориме со недостиг од луѓе во основните сектори. Ако не инвестираме во технологија, за десет години ќе немаме кој да произведува храна, да вози камион или да поправа машина“, предупредува економист од Скопје.
Бизнис-заедницата предлага и даночни олеснувања за фирми што инвестираат во автоматизација, како и кофинансирање на набавка на опрема.
Во исто време, експертите посочуваат дека образованието мора да се прилагоди на новата економска реалност.
„Децата треба да учат програмирање, управување со машини и дигитални системи – а не професии што исчезнуваат“, вели ИТ-инструктор кој работи со средношколци.
Без технологија – нема иднина
Сликата е јасна: Македонија старее, младите си заминуваат, а продуктивноста опаѓа.
Единствениот начин економијата да преживее е паметно вложување во автоматизација, роботизација и дигитализација. Тоа не е избор – тоа е прашање на опстанок.
„Ако сега не се реагира, по десет години ќе немаме кој да ни го однесе лебот во пекара“, вели стопанственик од Тетово.
И можеби не претерува. Демографијата не простува застој, а времето за прилагодување одамна истече.