За многумина, одењето на работа одамна не е само рутина. Станува месечен трошок што ретко се пресметува до крај. Се гледа платата на хартија, ама не и она што исчезнува пред да влезе во домаќинството. Ако некој зема 35.000 или 40.000 денари, а секој ден троши по 150, 200 или 300 денари само за превоз, на крајот од месецот тоа веќе не е ситница. Тоа е рата. Тоа е сметка. Тоа е дел од платата што не стигнува дома.
Еден вработен што секој ден оди со автомобил од периферија до центар лесно може да потроши неколку илјади денари месечно само за гориво. Ако нема службен паркинг, се додава уште еден трошок. Ако работи во дел од градот каде што паркинг-местото е луксуз, сметката расте. Некој плаќа зона, некој приватен паркинг, некој се врти по 15 минути во круг. И тоа вртење чини. Не само нерви, туку и бензин.
„На крајот излегува дека работам еден дел од месецот само за да можам да одам на работа“, велат дел од вработените кои секојдневно патуваат од населбите кон централното градско подрачје.
Кај тие што користат автобус, трошокот можеби изгледа помал, ама приказната не завршува таму. Времето станува најскапата ставка. Чекање на станица, префрлање од една линија во друга, доцнење, гужви, автобус полн до врата. Половина час наутро, половина час попладне, понекогаш и повеќе. На хартија човек работи осум часа. Во реалност, за работа му одат десет.
Ако еден вработен секој работен ден губи по два часа на патување, тоа се околу 40 часа месечно. Цела работна недела. Недела која никој не ја плаќа. Недела во која човек не одмара, не е со семејството, не завршува лични обврски, не спие. Само патува. Од дома до работа и назад.
„Кога зборуваме за плата, најчесто гледаме колку пари легнале на сметка. Но реалната вредност на платата зависи и од тоа колку време и пари човек троши за да ја заработи“, велат економски аналитичари.
Токму затоа разликата меѓу две работни места не е секогаш само во висината на платата. Работа со 3.000 денари повисока плата може да биде полош избор ако патувањето до неа јаде 5.000 денари месечно. Или ако на човек му одзема по два часа дневно. На крајот, бројката изгледа подобро само на договорот. Во животот, не баш.
Многу работници ова го сфаќаат дури кога ќе почнат да бројат. Литар по литар. Билет по билет. Паркинг по паркинг. Едно такси затоа што автобусот не дошол. Уште едно затоа што детето треба да се земе од градинка. Па сервис на автомобилот, гуми, масло, регистрација. Автомобилот не троши само кога се полни резервоарот. Троши и кога стои во гужва.
Познавачите на пазарот на трудот велат дека ова станува сè поважен фактор при избор на работа. Особено кај помладите. Тие почесто прашуваат дали има можност за работа од дома, хибриден модел или флексибилно работно време. Не секогаш затоа што не сакаат да одат на работа, туку затоа што сметката им е јасна.
„За дел од работниците, еден ден работа од дома неделно значи реална заштеда. Не само финансиска, туку и психолошка“, објаснуваат експерти за работни односи.
Но не сите професии го дозволуваат тоа. Продавачи, магационери, работници во производство, келнери, медицински персонал, шалтерски службеници, мајстори, доставувачи. Тие мора да бидат физички присутни. Кај нив патувањето не е избор, туку услов за да се заработи платата. И токму тие најчесто најтешко го чувствуваат трошокот, затоа што платите не се секогаш доволно високи за да го амортизираат.
Во семејствата со двајца вработени, приказната е уште поскапа. Два автомобила или еден автомобил плус автобус. Две различни смени. Две различни локации. Ако има и деца, логистиката станува мала семејна операција. Кој ќе остави во градинка? Кој ќе земе? Кој ќе оди со кола? Кој ќе се снајде со автобус? И така секој ден.
Платата тогаш не се троши само за живот. Се троши и за организација на животот.
Посебна приказна се оние што работат надвор од градот или патуваат од други населени места. За нив, месечниот трошок може да биде уште повисок. Некои делат превоз со колеги, некои се договараат за патни трошоци, некои едноставно молчат и плаќаат. Затоа што работа мора да има. А кога нема многу избор, човек прифаќа и патување што му го јаде денот.
„Работниците ретко го преговараат трошокот за патување, а работодавачите уште поретко го ставаат во центарот на понудата. Но тоа е реален дел од цената на трудот“, велат познавачи.
Во некои фирми има организиран превоз. Во други има надомест. Во трети, ништо. Се подразбира дека работникот сам ќе се снајде. А тоа „снајди се“ значи да станеш порано, да тргнеш порано, да платиш повеќе, да стигнеш изморен и потоа да работиш како ништо да не било.
Гужвите дополнително ја менуваат сликата. Не е исто да возиш 20 минути и да возиш 50 минути за исто растојание. Наутро, секој семафор изгледа како мала казна. Попладне, враќањето дома знае да биде потешко од самиот работен ден. Човек излегува од работа, ама не стигнува веднаш дома. Останува заглавен некаде меѓу обврската и животот.
И тука е најголемиот проблем. Патувањето до работа не се гледа како дел од работниот ден, а за многумина токму тоа станува најтешкиот дел од денот. Не е платено, не е признаено, не е пресметано. Само се подразбира.
Затоа се повеќе луѓе почнуваат поинаку да ја мерат понудата за работа. Не само „колкава е платата“, туку и „колку ќе ме чини да стигнам таму“. Колку време ќе изгубам. Дали има паркинг. Дали има автобус. Дали можам барем еден ден да работам од дома. Дали после смена ќе имам сила за нешто друго освен за легнување на кауч.
Платата одамна не е само бројка. Таа е и време, и пат, и нерви, и гориво, и билет, и паркинг. Сè што се троши за да се дојде до работното место.